Suplementacja w ciąży – jak zadbać o zdrowie swoje i dziecka?

Ciąża to czas ogromnych zmian w organizmie kobiety, a także okres, w którym zapotrzebowanie na składniki odżywcze znacząco wzrasta. Odpowiednia suplementacja w ciąży pomaga pokryć te zwiększone potrzeby, wspierając zarówno zdrowie matki, jak i prawidłowy rozwój dziecka. Ekspert Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie odżywiania ciężarnych podkreśla, że kobiety w ciąży powinny szczególnie zadbać o dostarczanie kluczowych substancji odżywczych, które mogą być trudne do uzyskania wyłącznie z diety. Jak dawkować suplementy w ciąży i na co zwrócić szczególną uwagę.

Dlaczego suplementacja kobiet w ciąży jest niezwykle ważna?

Zapotrzebowanie na substancje chemiczne dostarczane do organizmu z pożywieniem, w tym na wybrane witaminy i składniki mineralne w ciąży zwiększa się w związku z dynamicznym rozwojem płodu oraz zmianami w funkcjonowaniu organizmu matki. Niedobory składników odżywczych mogą prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, takich jak wady cewy nerwowej u dziecka, niska masa urodzeniowa, zaburzenia rozwoju układu nerwowego czy osłabienie odporności dziecka, ale również mają wpływ na zdrowie i samopoczucie przyszłej mamy (ogólnie zaburzając przebieg ciąży). Suplementacja w odpowiedniej dawce m.in.: witaminy D, kwasu foliowego, kwasów DHA oraz żelaza to fundament zdrowia w tym wyjątkowym okresie ciąży.

Zgodnie z wytycznymi PTGiP, każda kobieta planująca ciążę powinna zacząć brać kwas foliowy minimum 3 miesiące wcześniej. Jest to niezbędne dla m.in. prawidłowego rozwoju układu nerwowego dziecka i zminimalizowanie ryzyka wad cewy nerwowej, ale również prawidłowa suplementacja ma wpływ na wiele innych aspektów zdrowia dziecka. Podaż kwasów DHA w ciąży odgrywa kluczową rolę w rozwoju mózgu i wzroku płodu, a odpowiedni poziom witaminy D3 wpływa na gospodarkę wapniowo-fosforanową, warunkując zdrowy rozwój kości.

Jakie suplementy warto przyjmować w czasie ciąży?

Kwas foliowy – podstawa zdrowego rozwoju

W najnowszym stanowisku PTGiP (Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników) rekomenduje dawkowanie folianów w okresie okołokoncepcyjnym (minimum 12 tygodni przed planowanym zajściem w ciążę). Kwas foliowy suplementowany w ciąży jest konieczny do prawidłowego przebiegu procesów wzrostu i regeneracji komórek, a także wpływa korzystnie na pracę układu nerwowego i mózgu. Oprócz tego kwas foliowy bierze udział w procesach krwiotwórczych (zwłaszcza w kontekście powstawania czerwonych krwinek), podziałów komórkowych oraz trawienia.

PTGiP zaleca suplementację kwasu foliowego w okresie okołokoncepcyjnym w dawce 400 μg (0,4 mg) kwasu foliowego metylowanego (skrótowo opisywanego jako 5-MTHF) oraz 400 μg (0,4 mg) kwasu foliowego syntetycznego (łącznie). Kobiety będące w ciąży orazw czasie karmienia naturalnego (laktacji) powinny przyjmować 800 μg (0,8 mg) metylowanego kwasu foliowego (5-MTHF) dziennie przez całą ciąże. Suplementacja dla kobiet ciężarnych z grupy ryzyka, u których w poprzednich ciążach zdarzyły się wady cewy nerwowej u płodu powinna być odpowiednio zwiększona i wynosić 5 mg folianów dziennie (zgodnie z zaleceniami lekarza ginekologa prowadzącego ciążę). Warto podkreślić, iż biodostępność kwasu foliowego zwiększa m.in. witamina B6, B12, cholina, cynk, żelazo i witamina C.

Według najnowszych wytycznych zwraca się istotną uwagę na odpowiedni poziom aktywnych folianów również wśród przyszłych ojców. W związku z tym zaleca się, aby mężczyźni planujący ze swoją partnerką dziecko uwzględnili w swojej suplementacji je w dawce 0,4 mg co najmniej 12 tygodni przed zakładaną koncepcją.

Mrozikiewicz, A. S., Opoń, D. B., Drews, K., Kaczmarek, P., Wielgoś, M., & Sieroszewski, P. Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji aktywnych folianów, choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu.

Witamina D – klucz do zdrowych kości

Podaż witaminy D w ciąży warunkuje prawidłowe przyswajanie wapnia, który jest niezbędny dla budowy układu kostnego płodu. Poziom witaminy D we krwi kobiety ciężarnej powinien być regularnie monitorowany, ponieważ zarówno niedobór, jak i nadmiar mogą mieć negatywne skutki zdrowotne. Zwiększone zapotrzebowanie na witaminę D w trakcie ciąży wynika ze zmienionego metabolizmu wapnia, tworzenia tkanek płodu i magazynowania w tkankach matki i płodu. Witamina D wykazuje działanie plejotropowe – wpływając na funkcjonowanie wielu układów organizmu człowieka. Zalecana jest suplementacja zależnie od poziomu 25(OH)D we krwi lub 2000 IU/dziennie, zgodnie z rekomendacjami PTGiP, co pozwala na utrzymanie jej optymalnego poziomu.

Żelazo – energia dla matki i dziecka

Zapotrzebowanie na żelazo w ciąży wzrasta, ponieważ organizm kobiety musi produkować większą ilość krwi, aby dostarczyć tlen do rozwijającego się płodu. Niedobory tego pierwiastka mogą prowadzić do m.in.: anemii, osłabienia, powstania powikłań okołoporodowych i zwiększonego ryzyka przedwczesnego porodu. Od 16 tygodnia ciąży u ciężarnych bez stwierdzonej anemii suplementacja żelaza powinna wynosić około 30 mg/dobę, szczególnie w III trymestrze ciąży, kiedy organizm magazynuje ten pierwiastek na potrzeby dziecka po narodzinach. Należy zauważyć, że suplementację preparatów z żelazem należy rozpocząć przed 16 t.c. jeśli występuje niedokrwistość z niedoboru żelaza lub występuje obniżone stężenie ferrytyny.

DHA – wsparcie dla mózgu dziecka

Podaż DHA w ciąży jest kluczowa dla prawidłowego rozwoju układu nerwowego. DHA, czyli kwas dokozaheksaenowy, należy do grupy kwasów tłuszczowych omega-3 i odgrywa szczególną rolę w tworzeniu mózgu i siatkówki oka płodu. PTGiP zaleca suplementację DHA w dawce co najmniej 200 mg dziennie, a w przypadku niskiego spożycia ryb nawet 400-600 mg. Prawidłowa podaż kwasów omega-3 zmniejsza ryzyko przedwczesnego porodu, niskiej masy urodzeniowej dziecka oraz zapobiega stanowi przedrzucawkowemu. Szczególną uwagę należy zwrócić w III trymestrze ciąży, kiedy występuje największe zapotrzebowanie na DHA, ma to związek z dynamicznie rozwijającym się układem nerwowym dziecka

Witamina B12 – kluczowa dla układu nerwowego

Witamina B12 (kobalamina) odgrywa niezwykle istotną rolę w procesach neurologicznych syntezy DNA oraz prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i produkcji czerwonych krwinek, co czyni ją niezbędnym składnikiem w diecie przyszłej mamy. Niedobór witaminy B12 w okresie ciąży może prowadzić do może przyczynić się do poważnych komplikacji m.in.: anemii megaloblastycznej oraz zwiększać ryzyko zaburzeń neurologicznych u rozwijającego się dziecka. Szczególną uwagę na jej odpowiednią podaż powinny zwrócić kobiety na dietach wegetariańskich i wegańskich, ponieważ głównym źródłem tej witaminy są produkty pochodzenia zwierzęcego. Zaleca się przyjmowanie około 2,6 µg witaminy B12 dziennie, aby zapewnić prawidłowy rozwój układu nerwowego płodu oraz zapobiec niedokrwistości u matki. W przeciwieństwie do kwasu foliowego, nie zaleca się rutynowego przyjmowania witaminy B12 wśród każdej ciężarnej.

Niedobór jodu a hormony tarczycy

Jod jest niezbędnym mikroelementem warunkującym prawidłowe funkcjonowanie tarczycy, a jego odpowiednia ilość w diecie kobiety ciężarnej ma ogromne znaczenie dla rozwoju mózgu i układu nerwowego dziecka. Niedobór jodu prowadzi do zaburzeń w produkcji hormonów tarczycy, co może skutkować nieprawidłowym wzrostem płodu oraz obniżoną inteligencją dziecka w przyszłości. Zaleca się przyjmowanie jodu w dawce 150–200 µg dziennie, a u kobiet z chorobami tarczycy dawkowanie powinno być dostosowane indywidualnie przez lekarza endokrynologa pod kontrolą stężenia hormonów tarczycy i przeciwciał przeciwtarczycowych.

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP)

Eksperci Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji w ciąży wskazują, że kobiety w ciąży powinny przede wszystkim suplementować kwas foliowy, witaminę D, jod oraz DHA jako podstawowe składniki wspierające prawidłowy rozwój dziecka. Zgodnie z rekomendacjami PTGiP, suplementacja powinna być dostosowana indywidualnie do stanu zdrowia przyszłej mamy oraz jej wyników badań laboratoryjnych. PTGiP zaleca, aby szczególnie zwracać uwagę na pierwszy trymestr ciąży, gdy formuje się układ nerwowy płodu, oraz na III trymestr ciąży, kiedy rośnie zapotrzebowanie na żelazo i DHA.

Suplementacja w okresie ciąży i laktacji

Choć większość kobiet skupia się na suplementacji w ciąży, nie mniej ważne jest dbanie o odpowiednią podaż składników odżywczych również po porodzie, zwłaszcza jeśli kobieta karmi piersią. W okresie ciąży i laktacji organizm matki nadal potrzebuje dużych ilości witamin i minerałów, które są niezbędne do produkcji mleka. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników wskazują, że suplementacja witaminy D, DHA oraz jodu, a także kwasu foliowego, żelaza i wapnia (podaż żelaza i wapnia warto uzależnić od indywidualnych potrzeb) powinna być kontynuowana po narodzinach dziecka, aby zapewnić mu prawidłowy rozwój w pierwszych miesiącach życia. 

Zgodnie ze stanowiskiem grupy ekspertów kobiety karmiące powinny przyjmować tylko DHA i witaminę D, a w szczególnych sytuacjach także wapń, kwas foliowy, żelazo i jod.

Jak suplementować w różnych etapach ciąży?

Pierwszy trymestr (do 12 tygodnia ciąży)

To kluczowy czas dla rozwoju układu nerwowego dziecka. Należy suplementować przede wszystkim kwas foliowy, DHA oraz witaminę D, aby wspierać procesy rozwojowe i zmniejszać ryzyko wad wrodzonych.

Drugi trymestr

Na tym etapie wzrasta zapotrzebowanie na żelazo w ciąży, ponieważ organizm produkuje więcej krwi. Zaleca się kontrolowanie poziomu ferrytyny oraz ewentualne zwiększenie dawki żelaza.

Trzeci trymestr

W III trymestrze ciąży kluczowe jest dostarczanie DHA oraz wapnia, które wspierają rozwój mózgu i kości dziecka. Poziom witaminy D3 powinien być regularnie monitorowany, aby uniknąć jej niedoboru.

Czy suplementy dla ciężarnych są zawsze konieczne?

Chociaż odpowiednio zbilansowana dieta dostarcza większości niezbędnych składników odżywczych, w praktyce trudno jest pokryć pełne zapotrzebowanie wyłącznie poprzez pożywienie. Witaminy dla kobiet w ciąży, takie jak witamina D, kwas foliowy czy DHA, są zazwyczaj trudno dostępne w odpowiednich ilościach w pożywieniu, dlatego suplementacja w trakcie ciąży jest zalecana przez specjalistów.

Warto pamiętać, że ciąży należy unikać suplementacji na własną rękę bez konsultacji z lekarzem. Każda przyszła mama ma inne potrzeby, dlatego dawka witaminy D, żelaza czy kwasu foliowego powinna być dostosowana indywidualnie. Przykładem jest suplementacja jodu, która jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania tarczycy, ale w przypadku zaburzeń endokrynologicznych wymaga kontroli specjalisty.

Jak bezpiecznie suplementować w ciąży?

Bezpieczeństwo suplementacji zależy od kilku kluczowych czynników. Po pierwsze, ważne jest stosowanie preparatów o sprawdzonym składzie i dobrej biodostępności. Po drugie, kobiety powinny regularnie kontrolować stężenia witaminy D we krwi oraz poziom ferrytyny, aby uniknąć zarówno niedoborów, jak i nadmiaru składników. Po trzecie, istotna jest równowaga – nadmierna suplementacja w ciąży może prowadzić do negatywnych skutków zdrowotnych, zwłaszcza jeśli dochodzi do niekontrolowanego przyjmowania wielu preparatów jednocześnie.

Podsumowanie

Prawidłowa suplementacja w ciąży to kluczowy element dbania o zdrowie matki i dziecka. Odpowiednia podaż m.in.: witaminy D, kwasu foliowego, DHA i żelaza wspiera prawidłowy rozwój płodu i zapobiega wielu powikłaniom zdrowotnym. Kobiety w ciąży powinny wybierać suplementy dla ciężarnych zgodnie z rekomendacjami PTGiP i dostosowywać ich dawkowanie do indywidualnych potrzeb organizmu. Kluczem jest świadome podejście, regularne badania i konsultacje z lekarzem, aby zapewnić dziecku najlepsze warunki do wzrostu i rozwoju.

Drogie ciężarne – przyszłe mamy, pamiętajcie, że to co powinnyście suplementować w ciąży powinno być podyktowane Waszym indywidualnym przypadkiem. Nie należy sugerować się koleżanką, kuzynką czy sąsiadką. Dobrana do nich suplementacja może okazać się niedoborowa dla Was, bądź wybrane składniki odżywcze mogą okazać się w nadmiarze. Zatem zawsze w pytaniu o suplementację powinna paść odpowiedź: „to zależy” — od stanu Waszego zdrowia, współistniejących chorób, występujących niedoborów, zwyczajów żywieniowych, a nawet predyspozycji genetycznych. 

Więcej informacji o suplementacji w ciąży znajdziesz w naszej Szkole Rodzenia Online w modułach poświęconych dietetyce.